Η Εθνική Πινακοθήκη ετοιμάζει στην Αθήνα την πρώτη ολοκληρωμένη αναδρομική έκθεση για τον Νικηφόρο Λύτρα, με περισσότερους από 100 πίνακες και περίπου 300 σχέδια. Η ημερομηνία έναρξης δεν έχει ανακοινωθεί. Η έκθεση θα φέρει στο προσκήνιο έργα του ζωγράφου, ανάμεσά τους και σχέδια που δεν έχουν δημοσιευτεί έως σήμερα.
Ο Λύτρας, γνωστός για τα «Κάλαντα» και για τις σκηνές καθημερινής ζωής που έφερε στην ελληνική ζωγραφική, δίδαξε στη Σχολή των Τεχνών της Αθήνας από το 1866 έως τον θάνατό του. Η Εθνική Πινακοθήκη τον χαρακτηρίζει «πατέρα της νεοελληνικής ζωγραφικής».
Από τον Πύργο της Τήνου στο Μόναχο
Γεννήθηκε το 1832 στον Πύργο της Τήνου, σε οικογένεια με παράδοση στη μαρμαρογλυπτική. Ο πατέρας του ήταν λαϊκός μαρμαρογλύπτης. Σε νεαρή ηλικία, ένας δάσκαλος αναγνώρισε το ταλέντο του στο σχέδιο και τον προέτρεψε να ασχοληθεί με τη ζωγραφική.
Το 1850 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στο Σχολείο των Τεχνών. Μαθήτευσε δίπλα στους Ludwig Thiersch, Raffaello Ceccoli και στους αδελφούς Φίλιππο και Γεώργιο Μαργαρίτη. Συμμετείχε στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού το 1855, ενώ βοήθησε τον Thiersch στην αγιογράφηση της Ρωσικής Εκκλησίας της Αθήνας.
Με κρατική υποτροφία συνέχισε τις σπουδές του στο Μόναχο, στην Ακαδημία Καλών Τεχνών και στο εργαστήριο του Karl von Piloty. Όταν η υποτροφία διακόπηκε, μετά την εκθρόνιση του Όθωνα το 1862, τα έξοδά του ανέλαβε ο Σίμων Σίνας. Από εκείνη την περίοδο ξεχωρίζει η «Αντιγόνη μπροστά στον νεκρό Πολυνείκη» του 1865, που βρίσκεται σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη.
Η καθημερινή ζωή και τα έργα που ξεχώρισαν
Επιστρέφοντας στην Αθήνα, ο Λύτρας στράφηκε στην ηθογραφία, δηλαδή στην απεικόνιση σκηνών από την καθημερινότητα, αλλά και στα πορτρέτα. Ανάμεσα στους μαθητές του ήταν ο Γεώργιος Ιακωβίδης, ο Πολυχρόνης Λεμπέσης, ο Σπυρίδων Βικάτος και ο Γεώργιος Ροϊλός. Ο Ιακωβίδης τον διαδέχθηκε στην έδρα της ζωγραφικής.
Τα «Κάλαντα», έργο διαστάσεων 59 επί 90 εκατοστών που βρίσκεται σε ιδιωτική συλλογή, απεικονίζουν παιδιά να τραγουδούν σε αυλή σπιτιού. Μια γυναίκα ακούει κρατώντας μωρό στην αγκαλιά, ενώ τα αγόρια κρατούν ρόδια, το παραδοσιακό φιλοδώρημα. Οι περισσότερες πηγές το χρονολογούν στο 1872, αν και ορισμένες αναφέρουν το 1878.
Στην ίδια ενότητα της δουλειάς του ανήκουν το «Μοιρολόι στα Ψαρά», που ζωγραφίστηκε πριν από το 1888, ο «Γαλατάς» του 1895 και ο «Ναύτης που καπνίζει». Τα ταξίδια του με τον Νικόλαο Γύζη, στη Μικρά Ασία, στο Μόναχο και στο Παρίσι, καθώς και το ταξίδι του στην Αίγυπτο το 1879, συνδέθηκαν και με έργα ανατολίτικης θεματολογίας.
Ο Λύτρας φιλοτέχνησε πορτρέτα της αθηναϊκής κοινωνίας, μεταξύ των οποίων εκείνα της βασίλισσας Αμαλίας και της κυρίας Σερπιέρη. Στα τελευταία χρόνια του ασχολήθηκε με θέματα όπως τα γηρατειά, η μοναξιά και ο θάνατος. Πέθανε στην Αθήνα το 1904, μετά από σύντομη ασθένεια· ορισμένες πηγές αναφέρουν ως ημερομηνία θανάτου τις 13 Ιουνίου και άλλες τις 14. Η έκθεση που ετοιμάζεται θα συγκεντρώσει έργα από διαφορετικές περιόδους της πορείας του, με ορισμένα να παρουσιάζονται για πρώτη φορά.
