Θλίψη σκόρπισε στο πανελλήνιο η είδηση του θανάτου της σπουδαίας ακαδημαϊκού Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, η οποία έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 99 ετών. Η κορυφαία Ελληνογαλλίδα βυζαντινολόγος και ιστορικός, με διεθνή ακτινοβολία, υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας (1967) και η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην 700χρονη ιστορία του Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (1976), αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στην παγκόσμια πανεπιστημιακή και πνευματική κοινότητα.
Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 29 Αυγούστου 1926, από Μικρασιάτες γονείς. Οι ρίζες αυτές δεν ήταν απλώς βιογραφική σημείωση. Ήταν μια «εσωτερική γεωγραφία» απώλειας και επιβίωσης, που συχνά βοηθά να καταλάβει κανείς γιατί, αργότερα, θα την απασχολήσουν τόσο πολύ τα κράτη που αντέχουν, οι κοινωνίες που μεταμορφώνονται, οι θεσμοί που κρατούν μια κοινότητα όρθια.
«Είμαι γεννημένη στο 21 της οδού Κολοκοτρώνη. Τότε, βέβαια, λεγόταν οδός Κοινωνίας των Εθνών, ύστερα Ιωάννου Μεταξά και μετά έγινε πάλι Κολοκοτρώνη. Αυτό για εμένα είναι η σύμπτυξη της ιστορικής μοίρας των λαών, που αλλάζουν τα καθεστώτα, τους συμμάχους και την ιστορία τους την ίδια».
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ από πολύ νεαρή ηλικία πήρε ενεργό μέρος στην Αντίσταση κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Το 1945 εισήχθη στη Φιλοσοφική Σχολή του Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο Τμήμα Αρχαιολογίας, ενώ το 1953 μετέβη στο Παρίσι για να συνεχίσει τις σπουδές της. Εκεί αφιερώθηκε στη μελέτη της χριστιανικής Ανατολής, εστιάζοντας ιδιαίτερα στο κράτος και την κοινωνία του Βυζαντίου.
Όπως η ίδια έχει αναφέρει: «Αυτό που είμαι, το οφείλω στην Κατοχή και στην Αντίσταση. Όλες τις φοβίες μου τις έβαλα, σαν να φορούσα μια στολή. Και αυτή ήταν, νομίζω, η πειθαρχία».
Στη Γαλλία γνώρισε και τον σύζυγό της, Jacques Ahrweiler, τον οποίο χαρακτήριζε ως τον σημαντικότερο άνθρωπο της ζωής της. Την ίδια περίοδο ήρθε σε επαφή με σπουδαίες προσωπικότητες της εποχής, όπως ο Pablo Picasso, ο Jean-Paul Sartre, η Simone de Beauvoir και ο Louis Aragon. Το 1964 ολοκλήρωσε τη διδακτορική της διατριβή με θέμα «Το Βυζάντιο και η θάλασσα».
Το 1967 έγινε η πρώτη γυναίκα που ανέλαβε την προεδρία του Τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, ενώ το 1976 εξελέγη πρύτανης του ίδιου Πανεπιστημίου — η πρώτη γυναίκα στα 700 χρόνια ιστορίας του ιδρύματος που κατέλαβε τη θέση αυτή.
Μεταξύ άλλων, διετέλεσε πρύτανης του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου, πρόεδρος του Πανεπιστημίου του Παρισιού και του Κέντρο Ζορζ Πομπιντού.
Στο πλούσιο συγγραφικό της έργο περιλαμβάνονται μελέτες όπως οι «Έρευνες για τη διοίκηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 9ο και 10ο αιώνα», «Μελέτες για τη διοικητική και κοινωνική διάρθρωση του Βυζαντίου», «Βυζάντιο, η χώρα και τα εδάφη», «Η Πολιτική Ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας», «Βυζαντινή Γεωγραφία», «Ιστορική γεωγραφία του μεσογειακού κόσμου», «Γιατί το Βυζάντιο» και «Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί είναι οι Νεοέλληνες;».
Υπήρξε αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημία Αθηνών, επίτιμη πρόεδρος του Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών και επίτιμη διδάκτωρ του Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Διατηρούσε πάντοτε ζωντανό το ενδιαφέρον της για τους νέους, προτρέποντάς τους «να έχουν τα πόδια τους γερά στη γη και τα μάτια τους στραμμένα στον ουρανό». Σε άλλη της δήλωση στο ImpacTalk είχε επισημάνει: «Όσα πέτυχα στη διαδρομή μου τα κατάφερα γιατί δεν γνώριζα ότι θεωρούνταν αδύνατα. Για μένα, η Ιστορία δεν είναι επάγγελμα· είναι βίωμα».
Αξιώματα και βραβεύσεις
Ανακηρύχθηκε Επίτιμη Διδάκτωρ του Αμερικανικού Πανεπιστημίου των Παρισίων (1989), του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, καθώς και των Πανεπιστημίων του Λονδίνου, του Βελιγραδίου, των Αθηνών, της Λίμα, του Νιου Μπράνσγουικ (Καναδάς), της Χάιφα, της Νέας Υόρκης, της Θεσσαλονίκης, του Φραίμπουργκ (Ελβετία), κ.α..
Ήταν τιμητικό μέλος των Ακαδημιών των Αθηνών, του Βερολίνου, της Βουλγαρίας, καθώς και της Βρετανικής Ακαδημίας. Επίσης, μέλος και συνεργάτιδα της Βασιλικής Ακαδημίας των Επιστημών, των Γραμμάτων και των Τεχνών του Βελγίου.
Έχει λάβει τις εξής τιμητικές διακρίσεις από τη Γαλλική Δημοκρατία:
- Ταξιάρχης της Λεγεώνας της Τιμής
- Μεγαλόσταυρος του Εθνικού Τάγματος της Τιμής
- Διοικητής της Τάξης των Ακαδημαϊκών Φοινίκων
- Ταξιάρχης των Τεχνών και των Γραμμάτων
Ακόμη έχει λάβει τις εξής διακρίσεις:
- Ταξιάρχης της Λεγεώνας της Τιμής (Ελλάδα),
- Επίτιμη Πολίτης (Γαλλία),
- Υψηλότατη Ταξιάρχης (Μεξικό),
- Ταξιάρχης της Εθνικής Ταξιαρχίας (Λουξεμβούργο),
- Υψηλότερη Ταξιάρχης της Ταξιαρχίας των Τιμών (Αυστρία),
- Ταξιάρχης της Βασιλικής Ταξιαρχίας της Δανίας,
- Ταξιάρχης των Επιστημών, της Παιδείας και της Τέχνης (Πορτογαλία),
- Ταξιάρχης της Ταξιαρχίας της Τιμής (Ιταλία),
- τιμητικό μετάλλιο από τη Πολωνική Ακαδημία Επιστημών και Ασημένιο Μετάλλιο του Ολυμπιακού Τάγματος από τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή.
