Ένα νέο masterplan του Υπουργείου Πολιτισμού, που παρουσιάστηκε στις 8 Σεπτεμβρίου 2026, βάζει τις βάσεις για τη σταδιακή μετατροπή του Πυθαγορείου της Σάμου σε αρχαιολογικό πάρκο μέσα στον σύγχρονο οικισμό. Στόχος είναι να συνδεθούν μνημεία, δημόσιοι χώροι, πεζοπορικές διαδρομές και ψηφιακές εφαρμογές, ώστε η ιστορία και η πολεοδομική εξέλιξη της αρχαίας πόλης να γίνουν πιο ευανάγνωστες για κατοίκους και επισκέπτες.
Το σχέδιο δεν προβλέπει έναν ενιαίο, απομονωμένο αρχαιολογικό χώρο. Αντίθετα, προτείνει ένα δίκτυο που θα συνυπάρχει με το λιμάνι, τους δρόμους και την καθημερινή ζωή του Πυθαγορείου. Στις παρεμβάσεις περιλαμβάνονται χώροι στάσης και ενημέρωσης, ασφαλείς διαδρομές, βελτιώσεις στην πρόσβαση και λειτουργικές συνδέσεις ανάμεσα στα επιμέρους μνημεία.
Οι πέντε πρώτες θέσεις του σχεδιασμού
Προτεραιότητα δίνεται σε πέντε αρχαιολογικές ενότητες που θεωρούνται σημαντικές για την κατανόηση της αρχαίας πόλης:
- Ρωμαϊκές Θέρμες: καθαρισμοί, σωστική συντήρηση, οργάνωση του οικοδομικού υλικού, σήμανση, φωτισμός ασφαλείας και ασφαλείς διαδρομές. Σε επόμενο στάδιο εξετάζεται η σύνδεση με το ελληνιστικό Γυμνάσιο και τις αρχαίες αθλητικές εγκαταστάσεις.
- Ναός του Διονύσου: εργασίες προστασίας και συντήρησης, σύνδεση με το Αρχαιολογικό Μουσείο και τα γειτονικά μνημεία, καθώς και ανάπλαση της οδού Ευπαλίνου.
- Ρωμαϊκός Ναός: καθαρισμός, συντήρηση, βελτίωση της πρόσβασης και ενοποίηση του χώρου μέσω απαλλοτριώσεων. Ο ναός πιθανόν ήταν αφιερωμένος στην Αφροδίτη.
- Αρχαία Αγορά: ενοποίηση απαλλοτριωμένων οικοπέδων, αρχαιολογική τεκμηρίωση, ασφαλείς διαδρομές και σύνδεση με το Μουσείο, τον Χήσιο ποταμό και την Άνω Πόλη.
- Στωικό Οικοδόμημα: συνέχιση της ανασκαφικής τεκμηρίωσης, απομάκρυνση της στάθμευσης από απαλλοτριωμένους χώρους και καλύτερη ένταξη στο οδικό και παραλιακό μέτωπο.
Παράλληλα, προτείνονται περιορισμός της διαμπερούς κυκλοφορίας, χώροι στάθμευσης έξω από ευαίσθητες αρχαιολογικές ζώνες και βελτίωση των πεζοδρομίων. Οι διαδρομές θα μπορούσαν να συνδέσουν το Αρχαιολογικό Μουσείο, την Αρχαία Αγορά, τις Ρωμαϊκές Θέρμες, το Κάστρο, το Ευπαλίνειο Όρυγμα και άλλες θέσεις.
Ένα ευρύτερο δίκτυο με προστασία και σταδιακές παρεμβάσεις
Στο συνολικό σχέδιο εντάσσονται ακόμη ο λόφος του Λυκούργου Λογοθέτη, οι αρχαίες και βυζαντινές οχυρώσεις, ο αρχαίος πολεμικός λιμένας, οι νεκροπόλεις, τα ιερά και το Παλαιοχριστιανικό Κοιμητήριο. Ξεχωριστή θέση έχει το Ευπαλίνειο Όρυγμα, το υδραυλικό έργο του 6ου αιώνα π.Χ. μήκους 1.036 μέτρων, το οποίο έχει ήδη αποκατασταθεί και αποδοθεί οργανωμένα στο κοινό.
Το Πυθαγόρειο και το Ηραίο της Σάμου είναι ενταγμένα από το 1992 στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Η αρχαία πόλη, τα ιερά, οι δημόσιες εγκαταστάσεις και τα έργα μηχανικής συνθέτουν ένα πολιτιστικό τοπίο με ιστορία πολλών αιώνων.
«Στόχος μας είναι ο επισκέπτης να αντιλαμβάνεται τη δομή και την ιστορία της αρχαίας πόλης».
Λίνα Μενδώνη, Υπουργός Πολιτισμού
Στο νότιο παραλιακό μέτωπο και στον λόφο Καστρί προβλέπεται διερεύνηση κινδύνων από διάβρωση και κατακρημνίσεις βραχωδών πρανών. Ήδη έχουν προηγηθεί η ανάδειξη του Παλαιοχριστιανικού Κοιμητηρίου στη θέση Γλυφάδα, καθώς και έργα στο Κάστρο και στον Ναό της Μεταμορφώσεως.
Το masterplan αποτελεί πλαίσιο σταδιακών ενεργειών και όχι ένα ενιαίο έργο με καθορισμένο συνολικό προϋπολογισμό ή ημερομηνία ολοκλήρωσης. Οι πρώτες δράσεις αφορούν καθαρισμούς, συντήρηση, περίφραξη, σήμανση και οργάνωση των χώρων, ενώ οι μεγαλύτερες παρεμβάσεις απαιτούν ειδικές μελέτες και χρηματοδότηση. Η εφαρμογή του προβλέπει συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού με τον Δήμο Ανατολικής Σάμου, την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου και τους τοπικούς φορείς.
