Το παιχνίδι γίνεται στήριγμα για παιδιά που ζουν τον πόλεμο και τον ξεριζωμό
Οργανώσεις σε χώρες όπως ο Λίβανος, το Ιράκ, η Αιθιοπία, η Αίγυπτος και η Γάζα αξιοποιούν το παιχνίδι για να βοηθήσουν παιδιά που έχουν εκτοπιστεί ή έχουν βιώσει πολεμική βία. Μέσα από ζωγραφική, αφήγηση, θεατρικό παιχνίδι και ειδικά διαμορφωμένους χώρους, τα παιδιά βρίσκουν τρόπους να εκφραστούν, να αποκτήσουν ξανά αίσθηση καθημερινότητας και να συμμετέχουν ενεργά στη μάθησή τους. Η ανάγκη είναι ιδιαίτερα μεγάλη: μέχρι το τέλος του 2024, σχεδόν 50 εκατομμύρια παιδιά είχαν εκτοπιστεί εξαιτίας συγκρούσεων και βίας.
Ο Χάμζα, ένα δεκάχρονο αγόρι από την Παλαιστίνη, είχε περάσει όλη του τη ζωή στον υπερπλήρη καταυλισμό προσφύγων Ναχρ ελ-Μπαρεντ στον βόρειο Λίβανο. Ήταν κλειστός, μιλούσε ελάχιστα και απέφευγε τα άλλα παιδιά. Όταν ξεκίνησε το σχολείο, στα έξι του χρόνια, δεν είχε κρατήσει ποτέ μολύβι ούτε είχε ανοίξει βιβλίο.
Η συμμετοχή του στο πρόγραμμα Enhancing Quality and Inclusive Education της Right To Play, μαζί με λογοθεραπεία και ομαδικές δραστηριότητες, άλλαξε σταδιακά την καθημερινότητά του. Μέσα από τη ζωγραφική, τις ιστορίες και το παιχνίδι ρόλων άρχισε να αναγνωρίζει και να εκφράζει τα συναισθήματά του. Έναν χρόνο αργότερα έγραφε το όνομά του, αναγνώριζε γράμματα και είχε αποκτήσει φίλους. Μετά από τέσσερα χρόνια συμμετείχε ενεργά στην τάξη και έλεγε πως ήθελε να γίνει οδοντίατρος.
Η αξία της ρουτίνας και της έκφρασης
Το παιχνίδι δεν σημαίνει απαραίτητα απλώς κίνηση ή θόρυβο. Μπορεί να είναι ένας διαδραστικός τρόπος μάθησης, στον οποίο το παιδί γίνεται ενεργό μέρος της διαδικασίας. Για παιδιά που έχουν χάσει τον έλεγχο της ζωής τους εξαιτίας του πολέμου, η σταθερή ρουτίνα και η δυνατότητα επιλογής μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά.
Πολλά παιδιά που έχουν εκτοπιστεί αντιμετωπίζουν άγχος, κατάθλιψη, προβλήματα ύπνου, μετατραυματικό στρες, επιθετικότητα ή απόσυρση. Οι ευκαιρίες για παιχνίδι, ωστόσο, είναι περιορισμένες λόγω του κλεισίματος σχολείων, της έλλειψης ασφαλών υπαίθριων χώρων και των δύσκολων συνθηκών στους καταυλισμούς. Το δικαίωμα στο παιχνίδι κατοχυρώνεται στο άρθρο 31 της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού, όμως πολλά παιδιά δεν μπορούν να το ασκήσουν.
Η Catalytic Action σχεδιάζει μαζί με παιδιά χώρους παιχνιδιού σε περιοχές συγκρούσεων και καταστροφών. Σε αυλή καταυλισμού στην περιοχή του Ιρακινού Κουρδιστάν δημιουργήθηκε ένας χώρος με κούνιες, μονόζυγα, παιχνίδια αισθήσεων, σημεία για κρυφτό και ανοιχτό χώρο για ομαδικά παιχνίδια. Η διαδικασία σχεδιασμού έχει τη δική της σημασία, καθώς τα παιδιά αποτυπώνουν τις ανάγκες και τις ιδέες τους και βλέπουν μέρος αυτών να μετατρέπεται σε πραγματικότητα.
Άλλες πρωτοβουλίες προτιμούν ευέλικτες, μεταφερόμενες λύσεις. Η βρετανική Playrise δημιούργησε αρθρωτές κατασκευές που μπορούν να αποσυναρμολογηθούν και να προσαρμοστούν με αιώρες, κούνιες, μουσικά όργανα και άλλα εξαρτήματα. Τα σχέδια αναπτύχθηκαν σε συνεργασία με παιδιά στην Αιθιοπία και την Αίγυπτο, ενώ το πρώτο πρωτότυπο προορίζεται για καταυλισμό στην Αϊσαΐτα της Αιθιοπίας.
Παιχνίδι ακόμη και χωρίς εξοπλισμό
Στη Γάζα, η Palestine Play Projects πραγματοποιεί συνεδρίες σε καταυλισμούς στη Χαν Γιουνίς, σε συνεργασία με την ομάδα νεανικού θεάτρου Child Smile. Οι εμψυχωτές φτάνουν με ένα σακίδιο υλικών και οργανώνουν ιστορίες με φανταστικούς χαρακτήρες, συζητήσεις για τα συναισθήματα και ημερολόγιο. Κεντρικό στοιχείο είναι η δημιουργία σχέσης εμπιστοσύνης.
Ένα κορίτσι 11 ετών, που είχε εκτοπιστεί από τη βόρεια Γάζα και είχε χάσει ολόκληρη την άμεση οικογένειά του, ήταν αρχικά απομονωμένο και κάποιες φορές επιθετικό. Μετά από δύο εβδομάδες στις συνεδρίες, η οργάνωση ανέφερε ότι άρχισε να συμμετέχει, να στηρίζει άλλα παιδιά και να γράφει για την απώλειά της.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι οι κατασκευές από μόνες τους δεν αρκούν. Το οργανωμένο παιχνίδι χρειάζεται να εντάσσεται σε προγράμματα προστασίας των παιδιών, με μέτρα ασφάλειας και εκπαιδευμένους συντονιστές. Μπορεί επίσης να βοηθήσει τα παιδιά να ξαναδουλέψουν τραυματικές αναμνήσεις μέσα από μια διαφορετική, πιο προστατευτική αφήγηση.
Σε συνθήκες όπου η τροφή, η στέγη, η ιατρική φροντίδα και το νερό παραμένουν βασικές ανάγκες, το παιχνίδι δεν είναι πολυτέλεια. Συμβάλλει στη σωματική και ψυχική ευεξία, στη μάθηση και στην ανάπτυξη, προσφέροντας στα παιδιά μικρές στιγμές κανονικότητας. Όπως το περιγράφουν ειδικοί της παιδικής ψυχοθεραπείας, είναι η γλώσσα του παιδιού — και ένας τρόπος να ακουστεί.
