Αστρονόμοι εντόπισαν τον γαλαξία από τον οποίο προήλθε η πιο μακρινή ταχεία ραδιοέκρηξη που έχει καταγραφεί μέχρι σήμερα. Η FRB 20240304B ανιχνεύθηκε από το ραδιοτηλεσκόπιο MeerKAT στη Νότια Αφρική και ο γαλαξίας-ξενιστής της αναγνωρίστηκε με το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στις 8 Οκτωβρίου 2026 στο περιοδικό Science και διευρύνει σημαντικά την περιοχή του Σύμπαντος που μπορούν να μελετήσουν οι ερευνητές.
Το σήμα ξεκίνησε το ταξίδι του όταν το Σύμπαν ήταν περίπου 3 δισεκατομμυρίων ετών. Χρειάστηκε περισσότερα από 10 δισεκατομμύρια χρόνια για να φτάσει στη Γη, ενώ η νέα μέτρηση υπερδιπλασιάζει το προηγούμενο ρεκόρ απόστασης, το οποίο είχε καταγραφεί το 2023.
Ένα σήμα που κράτησε μόλις λίγα χιλιοστά του δευτερολέπτου
Οι ταχείες ραδιοεκρήξεις, γνωστές ως FRB, είναι σύντομες λάμψεις ραδιοκυμάτων. Παρότι διαρκούν ελάχιστα, μπορούν να απελευθερώσουν περισσότερη ενέργεια από όση εκπέμπει ο Ήλιος μέσα σε έναν χρόνο. Η επικρατέστερη άποψη των αστρονόμων είναι ότι πολλές από αυτές συνδέονται με μάγναστρα, δηλαδή αστέρες νετρονίων που διαθέτουν εξαιρετικά ισχυρά μαγνητικά πεδία και μπορεί να απομένουν μετά από εκρήξεις σουπερνόβα.
Η συγκεκριμένη έκρηξη καταγράφηκε στις 4 Μαρτίου 2024 από την ομάδα MeerTRAP, η οποία χρησιμοποιεί τα 64 πιάτα του MeerKAT. Τα χαρακτηριστικά του σήματος έδειχναν ότι προερχόταν από πολύ μεγάλη απόσταση, όμως στην αντίστοιχη περιοχή δεν είχε εντοπιστεί γαλαξίας ούτε με μεγάλα επίγεια τηλεσκόπια, όπως το Keck και το MMT.
Η υπέρυθρη κάμερα NIRCam του James Webb αποκάλυψε τελικά έναν εξαιρετικά αχνό γαλαξία. Στη συνέχεια, ο φασματογράφος NIRSpec μέτρησε την ερυθρή μετατόπισή του στο 2,148. Η τιμή αυτή αποτυπώνει το πόσο έχει διασταλεί το φως καθώς ταξίδευε μέσα στο διαστελλόμενο Σύμπαν και επιτρέπει στους επιστήμονες να υπολογίσουν την απόσταση και την εποχή προέλευσης του σήματος.
Ένας μικρός γαλαξίας με έντονη δημιουργία άστρων
Ο γαλαξίας δεν ήταν αυτός που περίμενε η ερευνητική ομάδα. Πρόκειται για έναν μικρό νάνο γαλαξία, φτωχό σε βαριά χημικά στοιχεία, ο οποίος σχηματίζει πολλά νέα άστρα. Η μάζα του είναι περίπου 1.000 φορές μικρότερη από εκείνη που ανέμεναν αρχικά οι ερευνητές.
Τα χαρακτηριστικά του ενισχύουν την ερμηνεία ότι η FRB 20240304B συνδέεται με ένα νεαρό μάγναστρο. Ένας γαλαξίας με έντονη γέννηση άστρων αναμένεται να φιλοξενεί περισσότερες εκρήξεις σουπερνόβα, από τις οποίες μπορούν να προκύψουν τέτοια αντικείμενα. Αντίθετα, η συγχώνευση δύο παλιών αστέρων νετρονίων θα ταίριαζε περισσότερο σε έναν γηραιότερο γαλαξία. Τα στοιχεία, επομένως, υποδηλώνουν ότι το συγκεκριμένο σενάριο είναι πολύ απίθανο για αυτή τη ραδιοέκρηξη, χωρίς να αποτελούν από μόνα τους γενική εξήγηση για όλες τις FRB.
Οι εκρήξεις αυτές προσφέρουν παράλληλα έναν τρόπο να μελετηθεί η ύλη που δεν είναι εύκολα ορατή. Καθώς το ραδιοσήμα διασχίζει το αραιό αέριο ανάμεσα στους γαλαξίες, οι χαμηλότερες συχνότητές του φτάνουν αργότερα. Η καθυστέρηση δείχνει πόση ύλη συνάντησε το σήμα στη διαδρομή του.
Οι ερευνητές υπολογίζουν ότι η FRB 20240304B πέρασε μέσα από ιονισμένο αέριο που αντιστοιχεί περίπου στο 80% της ιστορίας του Σύμπαντος. Η εποχή αυτή συμπίπτει με μια περίοδο κατά την οποία οι γαλαξίες σχημάτιζαν άστρα με ιδιαίτερα γρήγορο ρυθμό.
«Το επόμενο βήμα είναι να σπρώξουμε αυτό το όριο ακόμη πιο μακριά και να δούμε πόσο κοντά μπορούμε να φτάσουμε στις πρώτες γενιές άστρων».
Ben Stappers, καθηγητής στο University of Manchester και επικεφαλής του προγράμματος MeerTRAP
Την έρευνα συντόνισαν η Dr Manisha Caleb και ο Dr Themiya Nanayakkara. Το εύρημα είχε παρουσιαστεί για πρώτη φορά τον Ιούλιο του 2025, σε συνέδριο στο Μόντρεαλ, πριν από τη δημοσίευση της μελέτης.
