Ελλάδα και Βουλγαρία συμφώνησαν την επιστροφή 48 κειμηλίων από μοναστήρια της Μακεδονίας
Στην Ελλάδα επέστρεψαν 48 κειμήλια από τις μονές Εικοσιφοίνισσας και Τιμίου Προδρόμου, καθώς και από την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης, στο πλαίσιο Μνημονίου Κατανόησης που υπέγραψαν οι υπουργοί Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας, Λίνα Μενδώνη και Εβτιμ Μιλόσεφ. Η συμφωνία αφορά αντικείμενα που είχαν απομακρυνθεί από μοναστήρια της Μακεδονίας το 1917 και συνοδεύτηκε από την παράδοση στην Ελλάδα λειψάνων που έχουν ταυτοποιηθεί ως εκείνα του τσάρου Σαμουήλ της Βουλγαρίας.
Τα λείψανα είχαν εντοπιστεί το 1965 στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου από τον καθηγητή Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ Νικόλαο Μουτσόπουλο και αποδόθηκαν στον Σαμουήλ, ο οποίος κυβέρνησε τη Βουλγαρία την περίοδο 997-1014. Η συμφωνία χαρακτηρίστηκε από τις δύο πλευρές ως ιστορικής σημασίας, ενώ προβλέπει τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων για την ταυτοποίηση και την ένταξη σε επόμενη συμφωνία και άλλων ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος.
Η λεηλασία του 1917 και η έρευνα για τα χειρόγραφα
Η υπόθεση συνδέεται με την προέλαση του βουλγαρικού στρατού στη Μακεδονία την άνοιξη του 1917. Στις 27 Μαρτίου, ομάδα με επικεφαλής τον κομιτατζή Πανίτσα εισέβαλε στη Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας στο Παγγαίο, κακοποίησε τους μοναχούς, σκότωσε τον ηγούμενο Μακάριο και αφαίρεσε εκκλησιαστικούς θησαυρούς. Περίπου 1.000 αντικείμενα, μεταξύ των οποίων Ευαγγέλια, εικόνες, λειτουργικά σκεύη, άμφια, ξυλόγλυπτα και χειρόγραφοι κώδικες, μεταφέρθηκαν στη Σόφια.
Ανάλογες λεηλασίες καταγράφηκαν στη Μονή Τιμίου Προδρόμου στο Μενοίκιο όρος, στην Παναγία Αρχαγγελιώτισσα και την Παναγία Καλαμούς στην Ξάνθη, καθώς και στην Παναγία Κορνοφωλιάς στον Έβρο. Τα κειμήλια παραδόθηκαν στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Σόφιας, ενώ τα χειρόγραφα μεταφέρθηκαν για μελέτη στην Ακαδημία Επιστημών της Βουλγαρίας και στο Κέντρο Σλαβοβυζαντινών Μελετών «Ivan Dujcev» του Πανεπιστημίου της Σόφιας.
Η συστηματική έρευνα για την τύχη των χειρογράφων ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του 1980 από τον ομότιμο καθηγητή Μεσαιωνικής Ελληνικής Φιλολογίας του ΑΠΘ Βασίλη Κατσαρό. Κατά την πρώτη επίσκεψή του στο Κέντρο Dujcev, τον Ιούνιο του 1988, αναγνώρισε επτά ελληνικά χειρόγραφα ως προερχόμενα από την Εικοσιφοίνισσα. Το 1990 πληροφορήθηκε την ύπαρξη ανέκδοτου καταλόγου του Vladimir Sis, ο οποίος είχε οργανώσει τη μεταφορά ελληνικών χειρογράφων στη Σόφια.
Επιφυλάξεις για την επιστροφή του συνόλου των θησαυρών
Η επιστροφή των 48 κειμηλίων χαιρετίστηκε από τη Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης, με την επισήμανση ότι ο αγώνας για τον επαναπατρισμό όλων των αντικειμένων συνεχίζεται. Επιφυλάξεις εξέφρασε ο μητροπολίτης Δράμας Δωρόθεος, στη μητρόπολη της οποίας υπάγεται η Εικοσιφοίνισσα, τονίζοντας ότι από τη μονή είχαν αφαιρεθεί εκατοντάδες κειμήλια και, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται, 430 χειρόγραφα.
Μελέτες για τη λεηλασία αναφέρουν συνολικά 420 χειρόγραφα και 490 κειμήλια που πέρασαν στα χέρια των βουλγαρικών δυνάμεων. Οι αντιδράσεις υπογραμμίζουν ότι η επόμενη φάση των συνομιλιών θα πρέπει να αφορά και τα χειρόγραφα, τους κώδικες και το έντυπο υλικό, ώστε να αποσαφηνιστεί η προέλευση και να εξεταστεί η επιστροφή του συνόλου των θησαυρών των μοναστηριών.
