Η απελευθέρωση της Κοζάνης, στις 11 Οκτωβρίου 1912, αποτυπώνεται στο αφήγημα Στην Κοζάνη της Ιουλίας Δ. Δραγούμη, μέσα από την ιστορία ενός ηλικιωμένου γιατρού που περιμένει σε όλη του τη ζωή να δει την πόλη ελεύθερη. Το έργο, μολονότι γράφτηκε από μια συγγραφέα που δεν βρέθηκε ποτέ στην Κοζάνη, μεταφέρει τη συγκίνηση και τον ενθουσιασμό που προκάλεσε η είσοδος του ελληνικού στρατού στην πόλη.
Η είσοδος του ελληνικού στρατού
Η ελευθερία ήρθε για την Κοζάνη 520 χρόνια μετά την κατάληψη της περιοχής και της βαλκανικής χερσονήσου από τους Οθωμανούς Τούρκους, το 1392. Τον Οκτώβριο του 1912, ο διάδοχος Κωνσταντίνος και ο ελληνικός στρατός προχώρησαν νικηφόρα, επεκτείνοντας τα σύνορα του νέου ελληνικού κράτους έως τη Θεσσαλονίκη και πέρα από αυτήν.
Στην αφήγηση της Δραγούμη, πρωταγωνιστεί ο 97χρονος γιατρός Ρήγας, ο οποίος ζει στην Κοζάνη με τη νύφη και τα εγγόνια του. Ο γιος του, Αλέξανδρος, έχει χάσει τη ζωή του στον αγώνα για την ελευθερία, αφήνοντας τον πατέρα του μοναδικό προστάτη της οικογένειας.
Ο γιατρός Ρήγας περιμένει με αγωνία να πατήσει κάποτε σε ελεύθερα ελληνικά χώματα. Η προσδοκία του εκπληρώνεται όταν τα ελληνικά στρατεύματα μπαίνουν νικητές στην Κοζάνη. Η χαρά του είναι τόσο μεγάλη, ώστε, σύμφωνα με την αφήγηση, σηκώνεται από το κρεβάτι του για να αντικρίσει τη γαλανόλευκη σημαία και πεθαίνει ευτυχισμένος.
Καμπάνες, σημαίες και πανηγυρισμοί
Η Δραγούμη περιγράφει την πόλη να πλημμυρίζει από ήχους καμπανών, φωνές χαράς και ελληνικές σημαίες. Οι κάτοικοι βγαίνουν στους δρόμους για να υποδεχθούν τα συντάγματα, ενώ γέροι φιλούν τα τουφέκια των στρατιωτών και γυναίκες γονατίζουν, κάνουν τον σταυρό τους και πανηγυρίζουν για την πολυπόθητη απελευθέρωση.
Σε ένα χαρακτηριστικό σημείο του έργου, ο δρόμος παρουσιάζεται στρωμένος με λουλούδια που είχαν κόψει οι κάτοικοι από τα περιβόλια τους. Σε μια πόρτα έχει τοποθετηθεί εικόνα του Παύλου Μελά, με την επιγραφή: «Για να μη λείψει κι αυτός από το θρίαμβο».
Ο Μητροπολίτης Φώτιος εμφανίζεται με την ακολουθία του από τον Άγιο Δημήτριο και επιχειρεί να προσφωνήσει τους αξιωματικούς και τους στρατιώτες. Η συγκίνηση, όμως, δεν του επιτρέπει να ολοκληρώσει τον λόγο του. Σηκώνει τα χέρια και φωνάζει: «Ζήτω η ελεύθερη Κοζάνη!», ενώ χιλιάδες κάτοικοι επαναλαμβάνουν την ιαχή.
Το βιβλίο και η επανέκδοσή του
Όταν ο Ρήγας βλέπει τη σημαία, ζητά να την αγγίξει. Ο αξιωματικός που τη μεταφέρει πληροφορείται ότι πρόκειται για τον πατέρα του Αλέξανδρου Ρήγα και του την παραδίδει. Ο ηλικιωμένος άνδρας πιάνει το κοντάρι, κοιτάζει τη γαλανόλευκη και, αφού δοξάζει τον Θεό, αφήνει την τελευταία του πνοή με χαμόγελο στα χείλη.
Η Ιουλία Δ. Δραγούμη, θεία του Ίωνα Δραγούμη και της Ναταλίας Δραγούμη, συζύγου του Παύλου Μελά, πέθανε στην Αθήνα το 1937, σε ηλικία 79 ετών. Το Στην Κοζάνη κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1919 και επανεκδόθηκε τον Οκτώβριο του 2008 από τις εκδόσεις ΑΝΩ-ΚΑΤΩ ΤΕΛΕΙΑ, σε επιμέλεια Ιωάννη Μ. Τσιομπάνου. Η επανέκδοση περιλάμβανε απόδοση του κειμένου στη νεοελληνική και φωτογραφικό υλικό.
Το κείμενο αποτελεί έργο της αείμνηστης Κατερίνας Μ. Μάτσου και αναδημοσιεύεται με σεβασμό στη μνήμη της και στην προσφορά της στην καταγραφή της τοπικής ιστορίας.
Πηγή: Αρχικό ρεπορτάζ
