Στο Ρετετί, οι Σαμπούρου προστατεύουν τους ελέφαντες και αλλάζουν τη ζωή της κοινότητάς τους
Στο καταφύγιο ελεφάντων Ρετετί, στη βόρεια Κένυα, η Ντόροθι Λοουακουτούκ έγινε το 2016 μία από τις πρώτες γυναίκες στην Αφρική που εργάστηκαν ως φροντίστριες ελεφάντων. Η διαδρομή της έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή το Ρετετί είναι το πρώτο καταφύγιο ελεφάντων στην Αφρική που ανήκει σε αυτόχθονη κοινότητα και δείχνει πώς η προστασία της άγριας ζωής μπορεί να συνδεθεί με εισόδημα, εκπαίδευση και μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών.
Η σχέση της με τους ελέφαντες φάνηκε από την πρώτη δύσκολη αποστολή της. Η Νέμπαρβαϊ ήταν μόλις λίγων ημερών όταν έφτασε στο Ρετετί, τραυματισμένη έπειτα από πτώση σε πηγάδι. Η Λοουακουτούκ έφτασε στο καταφύγιο μέσα στη νύχτα και έμεινε δίπλα στο νεογέννητο ζώο, μιλώντας του και τραγουδώντας του. Τη δεύτερη ημέρα, το μικρό δέχθηκε γάλα από τα χέρια της.
Η Λοουακουτούκ μεγάλωσε σε οικογένεια Σαμπούρου. Μετά τον θάνατο του πατέρα της, η μητέρα της χρειάστηκε να στηρίξει μόνη της πέντε παιδιά, ενώ η ίδια φοβόταν ότι θα εγκλωβιστεί σε έναν προκαθορισμένο γάμο. Ήθελε να εργαστεί και να βοηθήσει τη μητέρα της. Σπούδασε κοινοτική ανάπτυξη και κοινωνική εργασία, με στόχο να επιστρέψει στη γενέτειρά της και να προσφέρει στην κοινότητά της.
Η ευκαιρία ήρθε όταν εργαζόταν ως ασκούμενη σε τοπικό νοσοκομείο. Το Ρετετί είχε ιδρυθεί την ίδια χρονιά από πρεσβύτερους της κοινότητας Σαμπούρου, σε συνεργασία με τη συντηρήτρια Κέιτι Ρόου. Το 90% των μελών του διοικητικού συμβουλίου προέρχεται από τις τοπικές κοινότητες, οι οποίες αποφασίζουν για τη λειτουργία του καταφυγίου, τη στελέχωση και τη χρήση των εσόδων από τον τουρισμό.
Η προστασία της φύσης γίνεται υπόθεση της κοινότητας
Οι Σαμπούρου ζουν παραδοσιακά ως κτηνοτρόφοι, μετακινούμενοι ανάλογα με τις εποχές μαζί με τα βοοειδή, τις κατσίκες και τις καμήλες τους. Η περιοχή γύρω από το Ρετετί έχει μακρά ιστορία κοινοτικής διαχείρισης της γης, αλλά και κοινωνικών ανισοτήτων. Η εξουσία παραμένει κυρίως στα χέρια των ανδρών, ενώ σε ορισμένες κοινότητες εξακολουθούν να υπάρχουν πρακτικές όπως οι συνοικέσιοι γάμοι, η πολυγαμία και η γυναικεία περιτομή.
Το καταφύγιο προσπαθεί να συνδέσει την προστασία των ζώων με την καθημερινή οικονομία των κατοίκων. Διαθέτει 110 εργαζομένους από τις κοινότητες Σαμπούρου, ενώ 1.250 γυναίκες που αποκαλούνται «μητέρες του γάλακτος» προμηθεύουν κάθε μήνα περισσότερα από 20.000 λίτρα κατσικίσιου γάλακτος για τα ορφανά ελεφαντάκια.
Μέσα σε ένα έτος, σχεδόν 342.000 δολάρια καταβλήθηκαν απευθείας σε γυναίκες της κοινότητας. Για πολλές από αυτές, ήταν η πρώτη φορά που απέκτησαν δικό τους τραπεζικό λογαριασμό. Τα έσοδα του οικοτουρισμού έχουν επίσης στηρίξει αίθουσες διδασκαλίας, υποτροφίες και ένα κινητό σχολείο Montessori.
Η Λοουακουτούκ ξεκίνησε από την κουζίνα του Ρετετί, όπου βοηθούσε στην προετοιμασία των περίπου 700 λίτρων γάλακτος που καταναλώνουν καθημερινά τα μικρά ζώα. Σήμερα εργάζεται ως ξεναγός και φροντίστρια. Κοιμάται δίπλα σε άρρωστους ελέφαντες, τους συνοδεύει σε διαδρομές στη φύση και τους προετοιμάζει για την επιστροφή τους στο άγριο περιβάλλον, όταν φτάσουν περίπου τα επτά έως εννέα χρόνια.
«Οι ελέφαντες μου έδειξαν ότι η ηγεσία δεν χρειάζεται εκφοβισμό ή σύγκρουση. Πρέπει να ξεκινά από μέσα σου και να κερδίζεται μέσα από τις καλές πράξεις».
Το Ρετετί έχει επανενώσει 60 ελεφαντάκια με τις μητέρες τους, αξιοποιώντας και τη γνώση των Σαμπούρου στην παρακολούθηση των ζώων. Σε ένα πρόσφατο έτος, 13 νεαροί ελέφαντες επέστρεψαν στις εκτάσεις όπου ζουν ελεύθερα. Παράλληλα, στην ευρύτερη περιοχή, οι πληθυσμοί των ελεφάντων αυξήθηκαν από μερικές εκατοντάδες πριν από περίπου 30 χρόνια σε περισσότερους από 6.000.
Η επιτυχία δεν αναιρεί τις δυσκολίες
Το Ρετετί αποτελεί μέρος της Namunyak Community Conservancy, μιας έκτασης περίπου 344.000 εκταρίων που διαχειρίζονται εκπρόσωποι της τοπικής κοινότητας. Η περιοχή δημιουργήθηκε για την αντιμετώπιση της λαθροθηρίας, την αποκατάσταση των βοσκοτόπων και τη δημιουργία εναλλακτικών πηγών εισοδήματος. Με βάση τον νόμο της Κένυας για τις κοινοτικές γαίες, οι Σαμπούρου έχουν πλέον νομική ιδιοκτησία της περιοχής, η οποία χωρίζεται σε έξι ζώνες.
Η κοινοτική διαχείριση, ωστόσο, δεν είναι χωρίς εντάσεις. Η ερευνήτρια Ντίλις Ρόου επισημαίνει ότι οι κυβερνήσεις και ιδιωτικοί φορείς συχνά δυσκολεύονται να παραχωρήσουν τον έλεγχο πολύτιμων πόρων, όπως η γη και η άγρια ζωή. Στη βόρεια Κένυα, ο οργανισμός Northern Rangelands Trust έχει δεχθεί κριτική για ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα στη γη, τους περιορισμούς στη βόσκηση και τη διαφάνεια των έργων άνθρακα. Ο ίδιος ο οργανισμός αρνείται ότι κατέχει κοινοτική γη ή επιβάλλει ενιαίο σχέδιο βόσκησης και υποστηρίζει ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται από τις ίδιες τις κοινότητες.
Η Namunyak αποχώρησε από τον οργανισμό το 2022. Η εμπειρία της περιοχής δείχνει ότι η συμμετοχή των κατοίκων μπορεί να ενισχύσει την προστασία της φύσης, αρκεί να συνοδεύεται από διαφάνεια, ασφαλή δικαιώματα στη γη και ουσιαστικό λόγο για το πώς μοιράζονται τα έσοδα και οι ευθύνες.
Για τη Λοουακουτούκ, οι άνθρωποι που γνωρίζουν καλύτερα ένα τοπίο είναι εκείνοι που το διασχίζουν καθημερινά. Η δική τους γνώση, οι ανάγκες τους και η συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων αποτελούν, όπως λέει, το κλειδί για να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η προστασία της άγριας ζωής.
