Παγκόσμια Ημέρα Καρκίνου σήμερα και το iEidiseis φιλοξενεί μία ιδιαίτερη συνέντευξη του Δρ Κωνσταντίνου Ν. Συρίγου, καθηγητή Παθολογίας – Ογκολογίας στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ και visiting professor of Thoracic Oncology Yale School of Medicine and Yale Comprehensive Cancer Center στις ΗΠΑ. Γνωστός παγκοσμίως για τις εργασίες του γύρω από τον καρκίνο και με πολυετή εμπειρία που επιτρέπει να έχει διαχρονική άποψη για τις εξελίξεις, ο γνωστός καθηγητής μάς εξηγεί πώς έχει αλλάξει προς το καλύτερο τα τελευταία χρόνια η αντιμετώπιση πολλών ειδών καρκίνου, και τι περιμένουμε μελλοντικά ώστε να νικήσουμε τις πιο επιθετικές μορφές της νόσου…
Ταυτόχρονα, τονίζει την ανάγκη για απρόσκοπτη πρόσβαση όλων των ασθενών στις καινοτόμες θεραπείες, ένα αίτημα που βρίσκεται τα τελευταία χρόνια στο «τραπέζι» των διαπραγματεύσεων με τις φαρμακευτικές εταιρίες εντός κι εκτός Ελλάδος.
1- Θεωρείτε ότι οι διάφορες εκδηλώσεις κατά τις παγκόσμιες ημέρες έχουν ουσιαστικό αντίκτυπο για την ευαισθητοποίηση των πολιτών; Τι θα μπορούσε να γίνει για να βελτιωθεί η κατάσταση εκ μέρους της Πολιτείας και της ιατρικής κοινότητας;
-Οι παγκόσμιες ημέρες συχνά περιορίζονται σε έναν τυπικό, επετειακό χαρακτήρα, με περιορισμένο ενδιαφέρον. Η Παγκόσμια Ημέρα Καρκίνου, όμως, δεν ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Η συχνότητα και η βαρύτητα της νόσου την καθιστούν μια Ημέρα με ουσιαστικό περιεχόμενο για την Πολιτεία, την επιστημονική κοινότητα και την κοινωνία. Με σχεδόν 70.000 νέες διαγνώσεις κάθε χρόνο στη χώρα μας, ο καρκίνος αγγίζει σχεδόν κάθε ελληνική οικογένεια.
Η Ημέρα αυτή υπενθυμίζει σε όλους ότι η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση, με την υιοθέτηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής και με συνέπεια στον προληπτικό έλεγχο, μπορούν να σώσουν ζωές. Αλλά η ατομική ευθύνη πρέπει να συμβαδίζει με ένα σύγχρονο, αποτελεσματικό και πραγματικά προσβάσιμο σύστημα υγείας, ικανό να στηρίξει κάθε ασθενή που έρχεται αντιμέτωπος με μια νεοπλασματική νόσο.
Παράλληλα, η σημαντική πρόοδος της Iατρικής άλλαξε ριζικά το θεραπευτικό τοπίο. Για πολλές μορφές καρκίνου υπάρχουν πλέον θεραπείες που προσφέρουν πλήρη ίαση ή μακροχρόνια επιβίωση, χάρη στην εξατομίκευση της θεραπείας, τη συνεργασία διαφορετικών ειδικοτήτων και την αξιοποίηση όλων των δυνατοτήτων που προσφέρει η σύγχρονη ογκολογία.
Η Παγκόσμια Ημέρα Καρκίνου είναι μια ευκαιρία να θυμηθούμε ότι η μάχη συνεχίζεται, και ότι σήμερα, περισσότερο από ποτέ, υπάρχουν λόγοι για αισιοδοξία και ελπίδα.
2- Στα πολλά χρόνια της καριέρας σας, ποιες εκτιμάτε ότι είναι οι μεγαλύτερες αλλαγές που συντελέστηκαν στη διάγνωση και την αντιμετώπιση του καρκίνου γενικά;
-Τις τελευταίες δύο δεκαετίες η Oγκολογία έχει μεταμορφωθεί σε βαθμό που δύσκολα θα φανταζόταν κανείς στο παρελθόν. Από μια εποχή περιορισμένων, συχνά γενικών και μέτριας αποτελεσματικότητας θεραπειών, περάσαμε στη νέα πραγματικότητα της εξατομικευμένης ιατρικής. Η βαθύτερη κατανόηση των μηχανισμών της καρκινογένεσης, οι εντυπωσιακές τεχνολογικές καινοτομίες και η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης οδήγησαν σε ρομποτικές χειρουργικές τεχνικές και ακτινοθεραπείες υψηλής ακρίβειας. Ωστόσο, η μεγαλύτερη επανάσταση σημειώθηκε στη φαρμακολογία του καρκίνου. Η μοριακή ανάλυση της βιοψίας κάθε ασθενούς επιτρέπει πλέον την επιλογή θεραπειών που στοχεύουν με ακρίβεια τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του όγκου.
Η ανοσοθεραπεία «ξεκλειδώνει» το ανοσοποιητικό σύστημα, επιτρέποντας στα ίδια τα κύτταρα του οργανισμού να καταστρέψουν τα καρκινικά κύτταρα και να δημιουργήσουν ανοσιακή μνήμη, προστατεύοντας από μελλοντικές υποτροπές. Οι στοχευμένες θεραπείες αξιοποιούν την ύπαρξη συγκεκριμένων μεταλλάξεων που οδηγούν την καρκινογένεση· με τη φαρμακευτική απενεργοποίηση των αντίστοιχων γονιδίων, τα καρκινικά κύτταρα καταστρέφονται και ο πολλαπλασιασμός τους αναστέλλεται. Παράλληλα, η γενετική τροποποίηση των Τ λεμφοκυττάρων έχει φέρει πραγματική επανάσταση στη θεραπεία των αιματολογικών κακοηθειών.
Οι παραπάνω τεχνικές αποτελούν μόνο μέρος των θεραπευτικών επιλογών που διαθέτουμε σήμερα. Είναι ευθύνη του ογκολογικού συμβουλίου και του θεράποντος ογκολόγου, σε στενή συνεργασία με τον ασθενή, να επιλέξουν τη βέλτιστη στρατηγική για κάθε άτομο ξεχωριστά, με στόχο μια αξιοπρεπή καθημερινότητα, τη μέγιστη δυνατή επιβίωση και, όπου είναι εφικτό, την ίαση.
3- Καρκίνος του πνεύμονα: Για πόσο διαφορετικές διαγνωστικές οντότητες μιλάμε σήμερα και με πόσο διαφορετική πρόβλεψη;
-Πλέον, όταν μιλάμε για «καρκίνο του πνεύμονα», δεν αναφερόμαστε σε μία ενιαία νόσο. Η μοριακή βιολογία έχει δείξει ότι πρόκειται για ένα σύνολο από διαφορετικές διαγνωστικές οντότητες, καθεμία με τη δική της συμπεριφορά, πρόγνωση και θεραπευτική προσέγγιση. Ο παραδοσιακός διαχωρισμός σε μικροκυτταρικό και μη μικροκυτταρικό καρκίνο αποτελεί πλέον μόνο το πρώτο επίπεδο. Στο μη μικροκυτταρικό καρκίνο —και ιδιαίτερα στο αδενοκαρκίνωμα— η μοριακή ανάλυση αποκαλύπτει μια σειρά από διακριτές γονιδιακές «υπογραφές»: μεταλλάξεις σε EGFR, ALK, ROS1, BRAF, KRAS, MET, RET, NTRK, HER2, κ.ά., αλλά και η έκφραση PD L1, στοιχεία που καθορίζουν με ακρίβεια ποια θεραπεία έχει πιθανότητες επιτυχίας και ποια όχι. Έτσι, ένας ασθενής με στοχεύσιμη μετάλλαξη ή υψηλή πιθανότητα ανταπόκρισης στην ανοσοθεραπεία μπορεί να εξασφαλίσει μακροχρόνια επιβίωση, ακόμη και ίαση, με πολύ καλή ποιότητα ζωής, ανάλογα με το μοριακό προφίλ και το στάδιο της νόσου.
Συμπερασματικά, ο «καρκίνος του πνεύμονα» δεν αποτελεί πια μία διάγνωση, αλλά ένα ολόκληρο φάσμα διαφορετικών ασθενειών. Η σωστή μοριακή ταυτοποίηση, μέσα από μια σειρά εξειδικευμένων εξετάσεων, είναι απαραίτητη για να καθοριστεί η βέλτιστη θεραπευτική στρατηγική. Και επειδή τα καρκινικά κύτταρα μεταλλάσσονται με την πάροδο του χρόνου, σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτείται επανάληψη της μοριακής ανάλυσης κατά την εξέλιξη της νόσου, ώστε η θεραπεία να παραμένει όσο το δυνατόν πιο εξατομικευμένη και αποτελεσματική.
4- Κάπνισμα: Xιλιάδες μελέτες το ενοχοποιούν για διάφορες μορφές καρκίνου αλλά πολλοί δεν πείθονται να το διακόψουν. Τι έχετε να τους πείτε;
-Παρά το γεγονός ότι χιλιάδες μελέτες έχουν αποδείξει πέρα από κάθε αμφιβολία ότι το κάπνισμα ευθύνεται για πολλές μορφές καρκίνου (πνεύμονα, τραχήλου, ουροδόχου κύστης κ.ά.) πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να μην πείθονται, για να το διακόψουν. Σε όσους συνεχίζουν να καπνίζουν, το μήνυμα είναι απλό και ανθρώπινο: H διακοπή του καπνίσματος είναι η πιο αποτελεσματική ιατρική πράξη που μπορούν να κάνουν για τον εαυτό τους, σε οποιαδήποτε ηλικία και σε οποιοδήποτε φάση της ζωής τους.
Δεν υπάρχει «λίγο» ή «ασφαλές» κάπνισμα, ούτε «καλό timing» για να σταματήσει κανείς να χρησιμοποιεί τα καπνικά προϊόντα. Κάθε μέρα χωρίς τσιγάρο επιτρέπει στον οργανισμό να επουλωθεί. Η διακοπή μειώνει άμεσα τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου, καρδιαγγειακών νοσημάτων και ΧΑΠ, ενώ βελτιώνει θεαματικά την ποιότητα ζωής. Καθώς ο εθισμός είναι νόσος και μάλιστα δύσκολος, υπάρχουν πλέον αποτελεσματικά ιατρικά εργαλεία, συμβουλευτικές και φαρμακευτικές παρεμβάσεις που διευκολύνουν τη διαδικασία. Το σημαντικό είναι να γίνει το πρώτο βήμα. Δεν υπάρχει καλύτερη στιγμή για να κόψει κανείς το κάπνισμα από το σήμερα, και δεν υπάρχει μεγαλύτερο δώρο που μπορεί να κάνει στον εαυτό του και στους ανθρώπους που αγαπά.
5- Τι περιμένετε το επόμενο διάστημα στη μάχη κατά του καρκίνου; Ποια είναι η επόμενη μέρα;
-Η «επόμενη μέρα» στη μάχη κατά του καρκίνου δεν θα έρθει από μία και μοναδική ανακάλυψη, αλλά από πολλές παράλληλες εξελίξεις που, βήμα- βήμα, αλλάζουν το τοπίο και πόλεμος θα κερδηθεί μάχη με τη μάχη. Η διάγνωση και η μοριακή ταυτοποίηση του καρκίνου θα γίνονται ολοένα πιο εύκολα, με μια απλή εξέταση αίματος, πιο γρήγορα, πιο οικονομικά και με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια. Αυτό θα επιτρέψει πραγματικά εξατομικευμένες θεραπείες, με απόλυτη γνώση του τι ταιριάζει σε κάθε ασθενή. Παράλληλα, οι κυτταρικές θεραπείες, όπως τα CAR T, αναμένεται να βρουν σταδιακά θέση και σε συμπαγείς όγκους, ανοίγοντας νέους θεραπευτικούς δρόμους.
Μεγάλη έμφαση θα δοθεί και στην πρόληψη. Τα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου για μαστό, παχύ έντερο, τράχηλο μήτρας και πνεύμονα ήδη λειτουργούν και αναμένεται να επεκταθούν, ενώ νέες μορφές καρκίνου θα μπορούν να διαγιγνώσκονται έγκαιρα, με απλές και αξιόπιστες μεθόδους. Η έγκαιρη διάγνωση θα αποτελέσει ίσως το πιο ισχυρό όπλο για τη μείωση της θνησιμότητας.
Καθοριστικό ρόλο σε όλες αυτές τις εξελίξεις θα έχει η τεχνητή νοημοσύνη: Aπό την ανάλυση απεικονιστικών, παθολογοανατομικών και μοριακών εξετάσεων, μέχρι την πρόβλεψη ανταπόκρισης και τον σχεδιασμό νέων φαρμάκων.
Με βάση όλα τα παραπάνω, η προοπτική ότι ο καρκίνος στις πιο πολλές μορφές του μπορεί όχι μόνο να αντιμετωπιστεί αλλά και να νικηθεί μέσα στα επόμενα χρόνια δεν είναι αισιόδοξη υπερβολή. Είναι μια ρεαλιστική, επιστημονικά τεκμηριωμένη πιθανότητα.
6- Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση για την κοινωνία στην προσπάθεια ίασης του καρκίνου;
-Η μεγαλύτερη πρόκληση για την κοινωνία στη μάχη για την ίαση του καρκίνου δεν είναι πλέον η επιστημονική γνώση, η οποία προχωρά αυτόνομα και με εντυπωσιακή ταχύτητα. Η πραγματική δοκιμασία είναι πώς θα εξασφαλιστεί η πρόσβαση όλων στις νέες, αλλά ολοένα και πιο ακριβές αντινεοπλασματικές θεραπείες. Οι καινοτομίες που έρχονται είναι συναρπαστικές, όμως το κόστος τους αυξάνεται με ρυθμούς που προβληματίζουν ακόμη και τις πιο εύρωστες οικονομίες.
Σήμερα, η Ελλάδα εξακολουθεί να παρέχει δωρεάν όλες τις αντινεοπλασματικές θεραπείες μέσω των θεσμικών μηχανισμών της (ΕΟΠΥΥ, ΙΦΕΤ κ.ά.). Το ερώτημα, όμως, είναι για πόσο ακόμη θα μπορεί να το κάνει, ειδικά όταν βλέπουμε το ανησυχητικό φαινόμενο ορισμένες φαρμακευτικές εταιρείες να αποφασίζουν να μην κυκλοφορούν τα νεότερα φάρμακα τους σε μικρότερες αγορές ή να προσφέρουν «εικονικά» προγράμματα δωρεάν πρόσβασης που διαρκούν ελάχιστες εβδομάδες.
Η μεγαλύτερη πρόκληση, λοιπόν, δεν είναι επιστημονική. Είναι βαθιά κοινωνική και ηθική: Nα συμβαδίσουν η καινοτομία με τον ανθρωπισμό και την κοινωνική δικαιοσύνη. Αν αυτό δεν επιτευχθεί, κινδυνεύουμε να δημιουργήσουμε ένα μέλλον όπου οι θεραπείες θα είναι διαθέσιμες μόνο για τους λίγους. Και μια τέτοια πραγματικότητα δεν μπορεί, και δεν πρέπει, να γίνει αποδεκτή από καμία σύγχρονη κοινωνία.
